W ślad za medycyną kosmetologia zainteresowała się środkami immunostymulującymi. Po okresie fascynacji antybiotykami, wobec poznania ich działań niepożądanych, zwrócono uwagę na naturalne sposoby podnoszenia odporności organizmu.

Wśród środków immunostymulujących (tzn. podnoszących odporność organizmu) ważną rolę odgrywają surowce roślinne. Jednym z najcenniejszych jest Echinacea.

Echinacea, po polsku nazywana jeżówką, jest rośliną występującą w stanie naturalnym na znacznym obszarze Ameryki Północnej, a dokładnie w jej południowo-wschodniej części. Obszar ten obejmuje teren Wielkich Jezior, a także Appalachy i Góry Skaliste. Dlatego Echinacea była rośliną dobrze znaną szczepom Indian żyjących na tym terenie, a mianowicie Siuksom, Dakotom, Komanczom i innym. Indianie poznali lecznicze działanie jeżówki i stosowali ją z powodzeniem w leczeniu trudno gojących się ran odniesionych na polowaniach, oparzeń, kaszlu, bólu zęba, gardła i głowy, przeziębień, odry, rzeżączki, powiększenia migdałów oraz jako antidotum w przypadkach ukąszenia przez węża, owady lub innych zatruć.

Od Indian wiedzę na temat leczniczych właściwości Echinacea przejęli osadnicy z Europy, którzy ze względu na brak innych leków skazani byli często na stosowanie indiańskich sposobów leczenia. To oni właśnie przywieźli jeżówkę na początku XX wieku do Europy. Dzisiaj spośród dziewięciu gatunków jeżówki stosowane są trzy: jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea), jeżówka wąskolistna (Echinacea angustifolia) i jeżówka blada (Echinacea pallida).

W Europie najpopularniejsza jest jeżówka purpurowa, ze względu na najlepsze udokumentowanie działania terapeutycznego. Pozyskiwana jest ona z upraw wielkoareałowych jako surowiec do produkcji wielu leków, a ostatnio również kosmetyków. Należy podkreślić, że badania naukowe z zakresu chemii i aktywności terapeutycznej w znacznej mierze potwierdziły szeroki zakres działania leczniczego tej rośliny. Spośród działań leczniczych najważniejsza jest aktywność immunostymulująca, czyli podnosząca odporność organizmu. W przypadku preparatów dermatologicznych oznacza to zwiększenie zdolności skóry do regeneracji i zwiększenie jej odporności wobec czynników zewnętrznych.

Poza aktywnością immunostymulującą Echinacea wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe. Badania kliniczne maści z sokiem ze świeżego ziela jeżówki purpurowej w przypadku schorzeń dermatologicznych wykazały wysoką skuteczność działania. Maść była stosowana w leczeniu stanów zapalnych skóry, egzemy, oparzeń, ran, opryszczki i owrzodzeń podudzi. Całkowite wyleczenie zaobserwowano w ponad 85% przypadków, natomiast skutki uboczne wystąpiły jedynie u ok. 2% badanych.

Związkami chemicznymi decydującymi o aktywności leczniczej są: polisacharydy; polifenolokwasy - pochodne kwasu kawowego; flawonoidy, poliacetyleny i alkilamidy. Obserwuje się typowy dla leków roślinnych synergizm działania, który oznacza, że każda z wymienionych grup związków chemicznych ma mniejszą aktywność niż ich zespół otrzymany z surowca. Trudno też obecnie ściśle określić, która z grup decyduje o danym kierunku działania. Na przykład: działanie immunostymulujące przypisuje się zasadniczo frakcji polisacharydów, lecz są dowody na to, że również pochodne kwasu kawowego, jak kwas cychorynowy oraz alkilamidy, wykazują podobną aktywność. Dlatego preparaty z ziela jeżówki są lepszymi immunostymulantami niż polisacharydy otrzymywane metodami biotechnologicznymi.

Mechanizm działania Echinacea jest bardzo złożony i wielokierunkowy. Z punktu widzenia kosmetologii najważniejsze są następujące jego czynniki:

- dezaktywacja hialuronidazy, enzymu odpowiedzialnego za degradację kwasu hialuronowego. Hialuronidaza jest wydzielana przez bakterie w celu rozłożenia kwasu hialuronowego i zwiększenia przepuszczalności cementu międzykomórkowego, co ułatwia bakteriom przenikanie w głąb skóry. Kwas hialuronowy, jako substancja wielkocząsteczkowa charakteryzująca się dużą lepkością, jest jednym z głównych składników cementu międzykomórkowego i jest odpowiedzialny za spoistość tkanki łącznej oraz elastyczność skóry. Dezaktywacja hialuronidazy zabezpiecza więc kwas hialuronowy przed depolimeryzacją, organizm przed infekcją bakteryjną lub wirusową, a skórę przed utratą elastyczności;

- aktywacja procesów regeneracyjnych przez stymulowanie różnicowania fibrocytów z fibroblastów oraz funkcyjnych komórek naskórka, w tym komórek Langerhansa, z warstwy podstawnej, najbardziej aktywnej w procesie odnowy naskórka. Efektem tego działania jest wzmożone wytwarzanie włókien kolagenowych, włókien sprężystych i kwasu hialuronowego;

- stymulowanie makrofagów do fagocytozy, czyli rozkładu substancji obcych, co zwiększa odporność organizmu na infekcje bakteryjne, wirusowe (w tym wirusa opryszczki) oraz grzyby i drożdżaki (w tym Candida albicans);

- zwiększanie aktywności monocytów do wydzielania interferonu, związku o działaniu przeciwwirusowym;

- dezaktywacja aktywnego tlenu, powstającego pod wpływem promieniowania UV, zapobiega procesom starzenia skóry. Badania in vitro wykazały, że pochodne kwasu kawowego, obecne w jeżówce, skutecznie wiążą tlen rodnikowy, przez co hamują przebieg reakcji wolnorodnikowych, w wyniku których następuje sieciowanie kolagenu III. Kolagen traci wówczas rozpuszczalność w wodzie i sprężystość, co prowadzi do powstawania zmarszczek. Echinacea, chroniąc kolagen przed degradacją, zapobiega temu procesowi.

Opisane właściwości jeżówki czynią z niej niezwykle cenny składnik preparatów kosmetycznych przeznaczonych do pielęgnacji każdego rodzaju cery.

- Dla skóry suchej istotne znaczenie ma stymulowanie syntezy kwasu hialuronowego i jego ochrona przed depolimeryzacją. Kwas hialuronowy, ze względu na szczególną zdolność wiązania wody, jest odpowiedzialny za właściwe nawilżenie skóry.

Wiele preparatów nawilżających zawiera kwas hialuronowy. Jako związek wielkocząsteczkowy nie wnika on w głąb naskórka, lecz tworzy na powierzchni skóry film zatrzymujący wodę. Nawilżanie osiągnięte w ten sposób jest powierzchniowe. Echinacea, stymulując syntezę kwasu hialuronowego, poprawia stan nawilżenia głębszych warstw naskórka.

Skóra sucha wykazuje też skłonność do łuszczenia się i do przedwczesnego powstawania zmarszczek. Echinacea zapobiega temu przez stymulowanie procesów regeneracji komórek i syntezy kolagenu. Skóra sucha pod wpływem stosowania preparatów zawierających Echinacea odzyskuje równowagę hydrolipidową i gładki, zdrowy wygląd.

- Dla skóry tłustej, skłonnej do wyprysków, cenne są przeciwbakteryjne i gojące właściwości jeżówki. Szczególnym przypadkiem skóry tłustej jest cera trądzikowa. W jej przypadku toniki i żele z Echinacea wykazują wyjątkową skuteczność w gojeniu wyprysków, zapobieganiu im oraz neutralizacji stanów zapalnych. Co ciekawe, bezpośrednie działanie przeciwbakteryjne jeżówki jest bardzo słabe. Do zahamowania rozwoju bakterii prowadzi aktywizacja systemu immunologicznego, co jest związane z działaniem związków poliacetylenowych i pochodnych kwasu kawowego. Skuteczność działania Echinacea jest porównywana z antybiotykami, przy czym nie obserwuje się skutków ubocznych.

- Skóra wrażliwa wymaga ochrony przed czynnikami zewnętrznymi, które powodują jej podrażnienia. Echinacea chroni skórę przez zwiększenie spoistości cementu międzykomórkowego i zwiększoną fagocytozę.

Działanie przeciwzapalne Echinacea porównywane jest z kortyzonem. Badania farmakologiczne wykazały, że 0,04 ml soku z jeżówki wykazuje identyczny efekt przeciwzapalny jak 1 mg kortyzonu. Nie obserwuje się przy tym skutków ubocznych charakterystycznych dla steroidów.

Każdy rodzaj cery wymaga zabezpieczenia przed procesami starzenia. Echinacea, poprzez aktywację procesów regeneracji komórek, stymulowanie syntezy kolagenu i jego ochronę przed szkodliwym działaniem promieniowania UV, jest bardzo aktywnym czynnikiem zapobiegającym powstawaniu zmarszczek.

Ze względu na działanie przeciwwirusowe jeżówka jest cennym składnikiem preparatów do pielęgnacji ust, które nie tylko wygładza i chroni przed pękaniem, ale również zapobiega rozwojowi opryszczki.

Zakres stosowania Echinacea w kosmetyce wydaje się nieograniczony. Kremy do pielęgnacji każdego rodzaju cery, balsamy do ciała, kremy do rąk, emulsje do opalania i po opalaniu, toniki, żele, maseczki zawierające ekstrakty z Echinacea wykazują wyjątkowe właściwości regenerujące, przeciwzmarszczkowe, wygładzające, nawilżające, gojące i ochronne.

Echinacea, roślina o długiej tradycji stosowania w lecznictwie, jest obecnie bardzo cennym składnikiem nowoczesnych preparatów immunokosmetycznych, które swe działanie zawdzięczają stymulowaniu naturalnych procesów obronnych i regeneracyjnych.

doc. dr Ewa Segiet-Kujawa
dr Alina Mścisz
Wiadomości Zielarskie 3/2000